Nauki z Sejmu Wielkiego, czyli co nam dała Konstytucja 3 Maja
Kolejna rocznica Konstytucji 3 Maja to doskonała okazja do refleksji nad jej spuścizną. Po odrzuceniu zwyczajowych “achów” i “ochów” na temat drugiej na świecie i pierwszej w Europie konstytucji – co nam pozostaje? Innymi słowy: jakie mądrości można wyciągnąć z historii oraz treści konstytucji po 235 latach?
Lekcja 1.
Na wstępie przytoczę anegdotę. Zapytano kiedyś kanclerza pruskiego Ottona von Bismarcka, jaki jest sekret skutecznej polityki zagranicznej. Odpowiedział: „Zawrzeć korzystny sojusz z Rosją.” W tej krótkiej riposcie, współtwórcy imperium niemieckiego i wielkiego polakożercy, skupia się jak w soczewce dramat polskiego i innych narodów środkowoeuropejskich położenia między Berlinem a Moskwą.
Co to ma wspólnego z Konstytucją 3 Maja? Już tłumaczę. Sejm Czteroletni, który zebrał się w 1788 roku, obradował w specyficznej sytuacji geopolitycznej: Imperium Rosyjskie zajęte wojnami z Turcją i Szwecją, musiało wycofać znaczną część swych wojsk z ziem Rzeczypospolitej. Sytuację tę cynicznie wykorzystał król Prus, udzielając Rzeczpospolitej gwarancji zbrojnej pomocy i zachęcając ją do emancypacji od Rosji, licząc jednocześnie na terytorialne zyski jej kosztem.
Wpływowe kręgi szlachty uwierzyły w pruskie gwarancje i, wykorzystując międzynarodowy układ sił, zdecydowały się na szereg reform nieakceptowalnych dla Rosji. Katarzyna II widziała w Rzeczypospolitej swe terytorium zależne i strefę buforową, a nie silne państwo. Ostatecznie zmiany ustrojowe sprowokowały zbrojną interwencję Imperium Rosyjskiego.
Wniosek: Polska powinna pielęgnować dobre relacje z Niemcami, ale oparte na rozwadze i świadomości własnego bezpieczeństwa, nie zaś na naiwnym zaufaniu.
Lekcja 2.
Uchwalenie Konstytucji 3 Maja przez Sejm Czteroletni odbyło się z naruszeniem procedur. W celu przegłosowania postępowych reform, naruszono obyczaje sejmowe. Twórcy konstytucji śpieszyli się. Sposób, w jaki wprowadzono zmiany, oraz przede wszystkim ich treść spowodowały ożywienie działań opozycji (targowiczan), która udała się do carycy Katarzyny II z prośbą o interwencję.
W protektoracie rosyjskim, jakim de facto była Rzeczpospolita od czasów Augusta II, stopniowe reformy prowadzono powoli, ale nieprzerwanie. Konstytucja była dziełem rewolucyjnym w swej treści oraz nowatorskim, dającym szansę na odrodzenie kraju, lecz spóźnionym wobec planów Prus i Rosji.
Wniosek: Nawet najlepsze reformy potrzebują sprzyjającego momentu historycznego, silnych sojuszników i jedności wewnętrznej. Bez tego nawet najbardziej trafne pomysły mogą zostać storpedowane.
Lekcja 3.
Dzieło Sejmu Czteroletniego – nie byłoby możliwe bez reformy oświaty zapoczątkowanej blisko 40 lat wcześniej. Kolegia ojców pijarów kształciły obywateli w duchu patriotyzmu i szerokich horyzontów. Dzięki temu powstało pokolenie światłych ludzi, rozumiejących dobro ogółu ważniejsze niż prywatne korzyści. Idea nowoczesnego państwa wyraźnie znalazła odzwierciedlenie w postanowieniach konstytucji: elity władzy były gotowe ograniczyć własne przywileje dla dobra Rzeczypospolitej.
Wniosek: Bez mądrej edukacji nie będzie mądrych obywateli. Szkoła nie tylko ma przekazywać wiadomości i kształcić umiejętności ale i wspierać dom rodzinny w wychowaniu obywatelskim i patriotycznym. Jak powiedział kanclerz Jan Zamoyski Takie będą Rzeczypospolite, jakie ich młodzieży chowanie.
dr Michał Karol Korwin-Szymanowski
3 maja to jedna z najważniejszych dat w historii Polski. Tego dnia obchodzimy rocznicę uchwalenia Konstytucja 3 Maja – pierwszej w Europie i drugiej na świecie nowoczesnej ustawy zasadniczej. Święto to jest nie tylko okazją do upamiętnienia przełomowego aktu prawnego, ale także do refleksji nad wartościami, które stanowią fundament państwa.
Historyczne znaczenie
Konstytucja została uchwalona w 1791 roku przez Sejm Wielki, zwany również Czteroletnim. Była odpowiedzią na pogłębiający się kryzys Rzeczypospolitej Obojga Narodów i próbą jej gruntownej reformy. Dokument wprowadzał m.in. trójpodział władzy, ograniczał liberum veto oraz wzmacniał władzę wykonawczą. Twórcami konstytucji byli wybitni przedstawiciele polskiego oświecenia, w tym król Stanisław August Poniatowski oraz reformatorzy tacy jak Hugo Kołłątaj i Ignacy Potocki.
Symbol walki o suwerenność
Choć Konstytucja 3 Maja obowiązywała zaledwie kilkanaście miesięcy, jej znaczenie symboliczne jest ogromne. Stała się wyrazem dążeń do niezależności i nowoczesnego państwa. Po rozbiorach Polski była jednym z najważniejszych symboli narodowej tożsamości i walki o odzyskanie niepodległości.
Święto 3 maja zostało oficjalnie ustanowione już w 1791 roku, jednak w okresie zaborów jego obchodzenie było zakazane. Powróciło po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku, zostało zniesione w czasach PRL i ponownie przywrócone w 1990 roku.
Współczesne obchody
Dziś 3 maja to święto państwowe, obchodzone w całym kraju. W wielu miastach organizowane są uroczystości oficjalne, msze za ojczyznę, parady oraz wydarzenia kulturalne. Centralne obchody odbywają się w Warszawa, gdzie przedstawiciele władz państwowych składają wieńce i uczestniczą w uroczystościach patriotycznych. Dla wielu Polaków jest to także dzień refleksji nad znaczeniem konstytucji jako fundamentu państwa prawa oraz nad rolą obywateli w jego funkcjonowaniu.
Choć od uchwalenia konstytucji minęły ponad dwa stulecia, jej przesłanie pozostaje aktualne. Idee takie jak odpowiedzialność za państwo, poszanowanie prawa czy potrzeba reform w obliczu zmieniającej się rzeczywistości nadal mają ogromne znaczenie.
Święto Konstytucji 3 Maja to nie tylko rocznica ważnego wydarzenia historycznego, ale również przypomnienie o wartościach, które kształtują wspólnotę narodową. To dzień, który łączy historię z teraźniejszością i skłania do refleksji nad przyszłością Polski.
