Aktywna ochrona dóbr kultury w czasie kryzysów i wojny

Już niedługo zagości w Płocku coroczna impreza Jarmark Tumski. Wpisuje się ona w historię naszego Książęcego Miasta, którego dziedzictwem są artefakty naszej historii i kultury. Region i wspólnota lokalna to również działalność instytucji kultury, których zadaniem jest dbałość o dziedzictwo i pielęgnowanie kultury narodowej. Nasze państwo, region i miasto to również miejsca w jakich dobra kultury i zabytki po prostu się znajdują. Są mini średniowieczne katedry, renesansowe kościoły, zamki i dwory, pomniki, nekropolie, zbiory piśmiennicze, rzeźby, malarstwo itd. Niektóre, zwłaszcza budowle objęte nadzorem i pieczą właściciela i konserwatora zabytków, inne pod pieczą muzeów, skansenów, bibliotek czy galerii.

Mając na uwadze misję państwa, wynikającą z konstytucyjnych obowiązków w zakresie ochrony dziedzictwa narodowego i pielęgnowania kultury narodowej, obowiązujące od regulację związane z ochroną ludności i obroną cywilną oraz określone prawem zadania Sił Zbrojnych Rzeczpospolitej Polskiej (SZ RP), można postawić pytanie: Jaka jest rola polskich Sił Zbrojnych w aktywnej ochronie dóbr kultury w czasie kryzysu i wojny?

Polska od 1957 r. będąc podmiotem stosunków międzynarodowych, stała się Stroną odpowiedzialną za ochronę dóbr kulturalnych w myśl Konwencji o ochronie dóbr kulturalnych w razie konfliktu zbrojnego. Dobra kulturalne to wszelkie dobra ruchome lub nieruchome, bez względu na ich pochodzenie oraz na osobę ich właściciela, które posiadają wielką wagę dla dziedzictwa kulturalnego narodu, stanowiska archeologiczne, zespoły budowlane posiadające jako takie znaczenie historyczne lub artystyczne. W 2003 r. polskie władze określiły sposób ochrony zabytków. Konieczność ochrony zabytków i dóbr kultury wynika z istnienia różnego rodzaju zagrożeń, poczynając od tych związanych z naturalnym starzeniem się, tych
o charakterze kryminalny, poprzez te związane z klęskami żywiołowymi, aż do tych wynikających z działań wojennych.

Regulacje Ustawy o ochronie ludności i obronie cywilnej w bardzo ograniczonym stopniu angażują do zadań ochrony dóbr kultury SZ RP. Praktycznie jedynie w art. 45 u.o.l.o.c. wskazuje się Ministra Obrony Narodowej, jako właściwego w sprawie uzgodnień w sporządzaniu krajowego plan ochrony dóbr kultury na czas wojny. Ustawa o Obronie ojczyzny z marca 2022 r. stanowi, iż SZ RP są zhierarchizowaną, umundurowaną formacją uzbrojoną, stanowiącą wyodrębnioną organizacyjnie część systemu obronnego państwa i mogą brać udział w zwalczaniu klęsk żywiołowych i likwidacji ich skutków oraz działaniach z zakresu ochrony mienia. Armia wykonuje również szereg działań określonych w międzynarodowym (NATO, UE) i krajowym prawie kryzysowym m.in. z zakresu zarządzania kryzysowego i zwalczania skutków klęsk żywiołowych.

Jak już wspomniano w polskim systemie prawnym funkcjonują oprócz norm odnoszących się do dóbr kultury te, które regulacją kwestie ochrony zabytków. Zabytkiem jest nieruchomość lub rzecz ruchoma, ich części lub zespoły, będące dziełem człowieka lub związane z jego działalnością i stanowiące świadectwo minionej epoki bądź zdarzenia, których zachowanie leży w interesie społecznym ze względu na posiadaną wartość historyczną, artystyczną lub naukową. Jednym z narzędzi ochrony zabytków były opracowane na mocy art. 88 u.o.z. krajowe plan ochrony zabytków na wypadek konfliktu zbrojnego i sytuacji kryzysowych. Regulacje te zostały jednak uchylone art. 187 u.o.l.o.c. na rzecz planów ochrony dóbr kultury wskazanych. Właściwe organy i podmioty ochrony ludności mają obowiązek stworzenia nowych planów do dnia 31 grudnia 2026 r. Dla przykładu Krajowy plan ochrony dóbr kultury na czas wojny obejmuje zagadnienia:

1) planowania ochrony najcenniejszych dóbr kultury;

2) sposobów ochrony najcenniejszych dóbr kultury;

3) miejsc ukryć najcenniejszych ruchomych dóbr kultury;

4) sił i środków do realizacji zadań ochrony dóbr kultury;

5) kierowania ochroną najcenniejszych dóbr kultury;

6) wskazania najcenniejszych dóbr kultury planowanych do objęcia ochroną.

Konwencja o ochronie dóbr kulturalnych w razie konfliktu zbrojnego nakazuje powstrzymywanie się od używania tych dóbr i ich bezpośredniego otoczenia oraz środków przeznaczonych do ich ochrony do celów, które mogłyby wystawić te dobra, w razie konfliktu zbrojnego, na zniszczenie lub uszkodzenie, oraz przez powstrzymanie się wobec nich od wszelkich aktów nieprzyjacielskich. W Konwencji określono środki o charakterze wojskowym, polegające na wprowadzeniu już w czasie pokoju w regulaminach lub instrukcjach, przeznaczonych do użytku swoich wojsk postanowienia, które by zapewniły przestrzeganie postanowień Konwencji, oraz wpojenie członkom swoich sił zbrojnych poczucie szacunku dla kultury i dóbr kulturalnych wszystkich narodów oraz przygotowanie lub utworzenie już w czasie pokoju, w łonie swoich sił zbrojnych, bądź komórki organizacyjne, bądź zespół osób o specjalnych kwalifikacjach, którego zadaniem będzie czuwanie nad poszanowaniem dóbr kulturalnych i współpraca z władzami cywilnymi, do których należy opieka nad tymi dobrami.

Jaka jest więc rola wojska w ochronie dóbr kultury? Jedną z form aktywności armii jest np. współpraca cywilno-wojskowa, która ma na celu wspieranie misji wojskowej poprzez współpracę i koordynację działań pomiędzy dowódcą sił zbrojnych, a tzw. aktorami cywilnymi, takimi jak organizacje międzynarodowe i pozarządowe, lokalna ludność i władze, w pełnym spektrum operacji wojskowych.

Ustawa o obronie Ojczyzny nie odnosi się do zadania jakim jest ochrona dóbr kultury. Jednak w art. 11 ust. 3 wskazano, że SZ mogą brać udział w zwalczaniu klęsk żywiołowych i likwidacji ich skutków oraz działaniach z zakresu ochrony mienia. Ustawa o stanie klęski żywiołowej w art. 18 ust. 1 stanowi, iż w czasie stanu klęski żywiołowej, jeżeli użycie innych sił i środków jest niemożliwe lub niewystarczające, Minister Obrony Narodowej może przekazać do dyspozycji wojewody, na którego obszarze działania występuje klęska żywiołowa, pododdziały lub oddziały SZ RP, wraz ze skierowaniem ich do wykonywania zadań związanych z zapobieżeniem skutkom klęski żywiołowej lub ich usunięciem. Organem właściwym
w spawach obronności i bezpieczeństwa na obszarze województwa, będąc jednocześnie przedstawicielem rządu w terenie jest wojewoda. Jest on jednocześnie organem ochrony ludności i obrony cywilnej, odpowiedzialnym za ewakuację ludności i zabezpieczenie mienia, w tym dóbr kultury. W przypadku działań w stanie klęski żywiołowej pododdziały i oddziały SZ pozostają pod dowództwem przełożonych służbowych i wykonują zadania określone właśnie przez wojewodę. W Rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 20 lutego 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad udziału pododdziałów i oddziałów Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej w zapobieganiu skutkom klęski żywiołowej lub ich usuwaniu określono:

1. rodzaje działań ratowniczych lub prewencyjnych, wykonywanych w celu zapobieżenia skutkom klęski żywiołowej lub ich usunięcia;
2. sposób koordynowania i dowodzenia oddziałami;
3. sposób zabezpieczenia logistycznego oddziałów.

Do działań ratowniczych lub prewencyjnych należą m.in.:

• ewakuowanie poszkodowanej ludności i mienia,
• współudział w ochronie mienia pozostawionego na obszarze występowania zagrożeń,
• wykonywanie prac zabezpieczających, ratowniczych i ewakuacyjnych przy zagrożonych dobrach kultury.

Powyższe zadania powierza się do realizacji oddziałom SZ, stosownie do ich przygotowania specjalistycznego. Udział SZ w realizacji działań ratowniczych lub prewencyjnych, następuje na podstawie:

• planu reagowania kryzysowego opracowanego przez wojewódzki zespół reagowania kryzysowego,
• planu reagowania kryzysowego, opracowanego przez Rządowy Zespół Koordynacji Kryzysowej, o ile stan klęski żywiołowej jest wprowadzony na obszarze większym niż jedno województwo.

Plany powyższe podlegają uzgodnieniu z Ministrem Obrony Narodowej w zakresie:

• warunków użycia oddziałów SZ w działaniach ratowniczych lub prewencyjnych,
• składu i wyposażenia oddziałów SZ, a także zabezpieczenia logistycznego wymaganego do realizacji powierzonych zadań,
• przedsięwzięć realizowanych przez działające na terenie województwa jednostki organizacyjne, których celem będzie zabezpieczenie logistyczne oddziałów SZ, w tym w zakresie zakwaterowania, wyżywienia, pomocy medycznej, zabezpieczenia materiałowo-technicznego i łączności,
• korzystania przez oddziały SZ z elementów infrastruktury technicznej w czasie realizacji powierzonych zadań.

Oddziały SZ RP mogą być przekazane do dyspozycji wojewody w składzie etatowym albo jako tworzone doraźnie zgrupowania zadaniowe (ZZ). Koordynowanie udziału oddziałów SZ w działaniach ratowniczych lub prewencyjnych, w zależności od obszaru występowania zagrożeń, zapewniają właściwe miejscowo organy administracji publicznej – wójt, burmistrz (prezydent miasta), starosta, wojewoda, w zakresie u.o.l.o.c. również marszałek województwa). Obejmuje ono przedsięwzięcia mające na celu sprawne włączenie oddziałów SZ RP do realizacji zadań, z uwzględnieniem czasu i miejsca ich użycia oraz sposobu współdziałania z innymi podmiotami. Zadania dla oddziałów przekazują wyłącznie ich dowódcom, którzy wydają podwładnym rozkazy określające sposób wykonania tych zadań. Dowodzenie odbywa się na zasadach określonych w regulaminach wojskowych i według procedur obowiązujących w SZ. Niemal, że tożsame z zapisami ustawy o stanie klęski żywiołowej, są normy wynikające
z ustawy o zarządzaniu kryzysowym. W ustawie o zarządzaniu kryzysowym użycie SZ RP zostało obwarowane warunkiem. Użycie wojska w sytuacji kryzysowej do działań niemilitarnych nie może zagrozić ich zdolności do realizacji zadań wynikających z Konstytucji.

Biorąc pod uwagę to, iż jednym z zadań organów ochrony ludności jest ewakuacja ludności i mienia, w czasie stanu wojennego i w czasie wojny, w celu zapewnienia bezpieczeństwa dóbr kultury przed zagrożeniami Szef Obrony Cywilnej, na wniosek wojewody, może zarządzić ewakuację ludności zamieszkującej wskazany obszar, w szczególności strefę bezpośrednich działań wojennych. Po zarządzeniu ewakuacji organ obrony cywilnej, na obszarze którego będą prowadzone działania, w tym przyjęcie ludności, wykonuje przedsięwzięcia mające na celu zabezpieczenie najcenniejszego publicznego mienia, dóbr kultury w obszarach zagrożenia oraz dalszego zabezpieczenia przetransportowanego mienia w miejscach bezpiecznych.

Mając na uwadze doświadczenia II Wojny Światowej, klęski żywiołowe jakich byliśmy ofiarami, w dość jeszcze w niedalekiej przeszłości oraz doświadczenia Ukrainy w wojnie z Rosją, należy domniemywać, że SZ RP, biorąc pod uwagę zaplecze transportowe i osobowe, posiadają potencjał organizacyjny do realizacji zadań związanych z ochroną dóbr kultury. Należy stwierdzić, iż rola SZ w ochronie dóbr kultury w czasie kryzysu lub wojny, jest a przynajmniej być powinna istotna i kluczowa. Przemawia za tym przede wszystkim zdolności faktyczne – siły i środki osobowe i techniczne (transportowe). Dotyczy to zwłaszcza czasu wojny i aktywności w rejonach prowadzenia działań wojennych.

dr por. Wojciech Wasilewski
Towarzystwo Wiedzy Obronnej
Towarzystwo Naukowe Płockie