Szkoła nie/bezpieczna

Skala, intensywność, a przede wszystkim charakter niedawnych groźnych wydarzeń w szkołach wywołały szeroką dyskusję publiczną, również w różnych kręgach specjalistów. Jest to zrozumiałe, biorąc pod uwagę dobro, którego sprawa dotyczy – życie i zdrowie osób nam najbliższych, a także, nie ukrywajmy, w pewien sposób bezbronnych – dzieci. Dzieci doświadczają przecież nie tylko problemów w zaciszu domowym lub w szkole, lecz także obaw, które dotyczą nas wszystkich, takich jak niedawna pandemia, a potem wojna.

Dzieci są wychowywane i dorastają w jedynych i niepowtarzalnych czasach – w swoim czasie, swoim otoczeniu, swojej kulturze itd. Czasy te nigdy nie są takie same. Nie są takie, w jakich jeszcze niedawno dojrzewaliśmy my, dorośli. Z pewnością cechują się konformizmem, większą dynamiką, potężną industrializacją, zwłaszcza w domenie cyfrowej, oraz mnóstwem innych zjawisk społecznych.

Dzieci są istotą systemu oświaty, głównym i najważniejszym podmiotem w szkole. Gdyby zacytować preambułę ustawy o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich, a więc: „Uznając rodzinę za naturalne środowisko rozwoju człowieka oraz opierając się na zasadzie autonomii rodziny i pierwszoplanowej roli rodziców – matki i ojca – w przekazywaniu nieletnim wartości, zasad i niezbędnych wzorców, kierując się nadto prawem nieletnich do szczególnej troski i pomocy oraz zasadą subsydiarności, Rzeczpospolita Polska otacza rodzinę ochroną i wsparciem w wychowaniu, które, respektując chrześcijański system wartości, za podstawę przyjmuje uniwersalne zasady etyki. Umacnianie poczucia odpowiedzialności rodzin za przygotowanie dzieci do życia we wspólnocie jako indywidualnie ukształtowanych jednostek oraz za wychowanie nieletnich na osoby świadome swych obowiązków rodzinnych i obywatelskich jest wspólnym dobrem całego społeczeństwa. W dążeniu do wzmacniania świadomości odpowiedzialności za własne czyny, przeciwdziałania demoralizacji nieletnich i dopuszczaniu się przez nich czynów karalnych oraz stwarzania warunków powrotu do normalnego życia nieletnim…”, można by uznać, że wszystkim nam – państwu i społeczeństwu – przyświeca ważna idea. I tak przecież jest.

Skąd więc dyskusje o dysfunkcji systemu i konieczności pilnych, zdecydowanych i niezbędnych zmian w systemie wychowania i edukacji dzieci oraz młodzieży? Ich źródłem jest obawa o egzystencjalną potrzebę bezpieczeństwa oraz świadomość – jeśli uznać, że taka istnieje – wad obecnego systemu i współczesnych mechanizmów społecznych.

Oświata, podlegająca nieustannym zmianom, uregulowana jest w stosownych aktach prawnych. W nich powinniśmy szukać źródeł wiedzy również w obszarze bezpiecznego procesu nauczania i wychowania. I rzeczywiście, pewne normy możemy odnaleźć. Są one jednak różne: z jednej strony mają charakter norm generalnych, o dużym stopniu ogólności, określających zakres odpowiedzialności bez wskazania uprawnień, z drugiej zaś – są bardzo kazuistyczne i ograniczają możliwość kreatywności w zakresie bezpieczeństwa.

Ustawa z 2016 r. – Prawo oświatowe – stanowi, iż system oświaty zapewnia w szczególności:

• wspomaganie przez szkołę wychowawczej roli rodziny;
• wychowanie rozumiane jako wspieranie dziecka w rozwoju ku pełnej dojrzałości w sferze fizycznej, emocjonalnej, intelektualnej, duchowej i społecznej, wzmacniane i uzupełniane przez działania z zakresu profilaktyki problemów dzieci i młodzieży;
• utrzymywanie bezpiecznych i higienicznych warunków nauki, wychowania i opieki w szkołach i placówkach;
• upowszechnianie wśród dzieci i młodzieży wiedzy o bezpieczeństwie oraz kształtowanie właściwych postaw wobec zagrożeń, w tym związanych z korzystaniem z technologii informacyjno-komunikacyjnych i sytuacji nadzwyczajnych.

Szkoły i placówki mają obowiązek podejmowania niezbędnych działań w celu tworzenia optymalnych warunków realizacji działalności dydaktycznej, wychowawczej i opiekuńczej. Działania te dotyczą m.in. współpracy z rodzicami i środowiskiem lokalnym oraz zarządzania szkołą lub placówką. Dyrektor szkoły lub placówki w szczególności sprawuje opiekę nad uczniami oraz stwarza warunki harmonijnego rozwoju psychofizycznego poprzez aktywne działania prozdrowotne, w tym promujące higienę cyfrową oraz przeciwdziałające uzależnieniom. Wykonuje również zadania związane z zapewnieniem bezpieczeństwa uczniom i nauczycielom w czasie zajęć organizowanych przez szkołę lub placówkę. Może także podjąć decyzję – choć nie samodzielnie – o monitoringu wizyjnym części budynku lub jego otoczenia.

To tyle zapisów ustawy odnoszących się bezpośrednio do sfery bezpieczeństwa. Jedynie rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z 2002 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny w publicznych i niepublicznych szkołach i placówkach określa bardziej szczegółowo niektóre kwestie bezpieczeństwa. Zgodnie z nim:

• niedopuszczalne jest prowadzenie jakichkolwiek zajęć bez nadzoru osoby do tego upoważnionej, a przerwy w zajęciach uczniowie spędzają pod nadzorem nauczyciela;
• zajęcia mogą zostać zawieszone na czas oznaczony, jeśli na danym terenie może wystąpić zagrożenie bezpieczeństwa uczniów;
• jeżeli pomieszczenie lub inne miejsce, w którym mają być prowadzone zajęcia, albo stan znajdującego się w nim wyposażenia stwarza zagrożenie dla bezpieczeństwa, rozpoczęcie zajęć jest niedopuszczalne;
• jeżeli stan zagrożenia powstanie lub ujawni się w czasie zajęć, należy je niezwłocznie przerwać i wyprowadzić z zagrożonych miejsc osoby powierzone opiece szkoły lub placówki.

W październiku do Rządowego Centrum Legislacji wpłynął projekt zmiany wspomnianego rozporządzenia. Zaproponowano w nim przepisy dotyczące rozpowszechniania wśród uczniów, rodziców uczniów niepełnoletnich oraz pracowników szkoły lub placówki informacji o sposobach zachowania się w sytuacji wystąpienia różnych zagrożeń dla życia i zdrowia. Informacje te miałyby być udostępniane w internecie, w oficjalnych serwisach informacyjnych oraz materiałach przygotowanych przez organy lub podmioty ochrony ludności. Niestety, jak można ocenić, dotyczy to tylko tego aspektu bezpieczeństwa.

Obowiązkiem nauczyciela, wynikającym z Karty Nauczyciela, jest rzetelne realizowanie zadań związanych z powierzonym mu stanowiskiem oraz podstawowymi funkcjami szkoły: dydaktyczną, wychowawczą i opiekuńczą, w tym zadań związanych z zapewnieniem bezpieczeństwa uczniom w czasie zajęć organizowanych przez szkołę.

Na koniec warto przedstawić kilka propozycji, które można zastosować, mając na uwadze optymalizację bezpieczeństwa w szkole lub innych jednostkach organizacyjnych (internatach, świetlicach, bibliotekach itd.). Mogą one wynikać z własnych koncepcji lub z wdrożenia rozwiązań już istniejących, zwłaszcza w państwach, w których skala zagrożeń oraz historia agresywnych zdarzeń były i są znacznie poważniejsze niż to, co wydarzyło się w naszym kraju.

Oczywiście część z tych rozwiązań musi wynikać z prawa i być w nim określona. Chodzi o obszary, które mogą dotyczyć praw podstawowych dzieci, rodziców i nauczycieli, takich jak prawo do ochrony dóbr osobistych – wolności, prywatności, wizerunku, własności, nietykalności itd. Te kwestie wymagają regulacji ustawowych, ponieważ prawa te są prawami podstawowymi i zostały zawarte m.in. w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Ich ograniczenie może wynikać jedynie z ustawy.

Również prawo do niezakłóconego rozwoju, bezpiecznego dorastania i opieki, możliwości osiągania zamierzonych celów oraz dostępu do dóbr (zwłaszcza społecznych – akceptacji, przynależności, awansu itd.), a także do odpowiednich warunków pracy, odpoczynku i rozwoju powinno być określone w prawie, choćby w formie normy generalnej.

Są też obszary, w których to my – rodzice, nauczyciele, pedagodzy i sami uczniowie – możemy, a nawet musimy wykazać się kreatywnością, zaangażowaniem i determinacją. Cel jest przecież jeden i wspólny – bezpieczeństwo. Bez niego wszystko inne traci znaczenie. Przejdźmy do konkretów.

Działania mające na celu zagwarantowanie lub co najmniej zwiększenie bezpieczeństwa mogą być różnego typu. Mogą dotyczyć edukacji, chociażby z wykorzystaniem nauczania wielostronnego: lekcji, pogadanek, odczytów, apeli, instruktaży, prelekcji, ćwiczeń, pokazów i wielu innych form, których katalog jest określony i dobrze znany pedagogom, psychologom oraz kadrze dydaktycznej. Pamiętajmy tylko, że wiedza musi być interesująca, zwłaszcza dla młodego człowieka, a także praktyczna, czyli przydatna.

Mogą, a nawet powinny zostać podjęte rozwiązania organizacyjne, jasno i precyzyjnie określające zakres odpowiedzialności tzw. kadry i podopiecznych, a nawet rodziców oraz podmiotów zewnętrznych, jeśli placówka z nimi współpracuje. Forma ustanowienia tych zasad jest sprawą wtórną. Nie ma aż tak istotnego znaczenia, czy będzie to statut placówki, regulamin wewnętrzny, zakresy obowiązków pracowniczych, instrukcje czy zarządzenia. Ważne jest określenie zadań, celu i zakresu odpowiedzialności.

Bezpieczeństwo osób i obiektu może wiązać się z koniecznością wprowadzenia ochrony fizycznej (sprawowanej przez człowieka) i technicznej (nie tylko monitoringu wizyjnego). Warto dodać, że jeszcze niedawno w większości szkół i placówek była obecna osoba odpowiedzialna za fizyczną, a więc osobistą, ochronę uczniów, pracowników i samej szkoły – tzw. ochroniarz lub ochroniarka. Osoby te były zatrudniane m.in. ze względu na wzrost liczby niebezpiecznych zachowań i zdarzeń w gimnazjach i szkołach średnich. Wiązało się to m.in. z wprowadzeniem gimnazjów do systemu oświaty, co pociągnęło za sobą pewne ryzyka.

Co więc przeszkadza w powrocie do tego rozwiązania? Wydaje się, że nic. Koszty są znikome i niewspółmierne do korzyści. Oczywiście pani lub pan ochroniarz nie będzie działać jak operator jednostki specjalnej, ale będzie zdecydowanie lepiej przygotowany do właściwej reakcji na zagrożenia i ochrony ludzi. Taka osoba będzie w stanie zainicjować i skutecznie koordynować ewakuację, zabezpieczyć budynek, alarmować, ostrzegać oraz współpracować z właściwymi służbami.

Można również zadbać o zabezpieczenia techniczne. Już stosowane rozwiązania, wynikające także z norm prawnych, takie jak ogrodzenie i monitoring wizyjny, można uzupełnić o systemy kontroli dostępu (np. zamki elektryczne lub czytniki elektroniczne) przy drzwiach wejściowych do szkoły, do poszczególnych części budynku lub do klas; systemy powiadamiania (tzw. cichy przycisk napadowy informujący kadrę o zdarzeniu); a także środki ochrony osobistej dla dzieci i kadry, np. maseczki przeciwpyłowe, zwiększające szanse na przetrwanie w przypadku skażenia lub zadymienia, albo zwykły gwizdek czy latarkę.

Należy określić priorytety, zwłaszcza w obecnej sytuacji, przy aktualnym poziomie poczucia bezpieczeństwa, a raczej zagrożenia, stanie emocjonalnym dzieci i odpowiedzialności kadry pedagogicznej. Nakłady finansowe nie muszą być duże. Koszty wynagrodzenia pracownika ochrony lub instalacji systemu ostrzegania to naprawdę niewielkie wydatki. Obecność nauczyciela podczas przerw to jednak nie to samo. Edukacja z kolei nie wiąże się z koniecznością ponoszenia nakładów finansowych, poza zaangażowaniem i chęcią działania z naszej strony.

dr Wojciech Wasilewski
Uniwersytet Mazowiecki w Płocku
Towarzystwo Wiedzy Obronnej

Towarzystwo Naukowe Płockie