Służba zdrowia w systemie obronnym państwa

Początek kwietnia to, między innymi obchody Dnia Pracownika Służby Zdrowia. Tradycyjnie utożsamianego ze świętem całej Służby. Większość z nas, w sposób bardziej lub mniej zrozumiały, wie co to jest służba zdrowia i czym ta służba się zajmuje. Najczęściej patrzymy na nią z perspektywy konstytucyjnego prawa każdego z nas do ochrony zdrowia, dostępu do świadczeń opieki zdrowotnej.

Zasadnicza działalność lecznicza polega na udzielaniu świadczeń zdrowotnych, promocji zdrowia lub realizacji zadań dydaktycznych i badawczych w powiązaniu z udzielaniem świadczeń. Podstawowa opieka zdrowotna ma na celu opiekę zdrowotną społeczeństwa, rozpoznawanie, eliminowanie lub ograniczanie zagrożeń i problemów zdrowia fizycznego lub psychicznego, zapewnienie profilaktycznej opieki zdrowotnej oraz promocji zdrowia, dostosowanych do potrzeb różnych grup społeczeństwa oraz edukacji świadczeniobiorcy w zakresie odpowiedzialności za własne zdrowie i kształtowanie świadomości prozdrowotnej. Jednym z obszarów aktywności państwa w zakresie ratowania życia i zdrowia, w nagłych sytuacjach jest system Państwowego Ratownictwa Medycznego. W jego ramach funkcjonują Szpitalne Oddziały Ratunkowe, centra urazowe oraz Lotnicze Pogotowie Ratunkowe. Z tych właśnie powodów misja powszechnej i wojskowej służby zdrowia jest również związana z przygotowaniem się i reagowaniem w sytuacjach nadzwyczajnych – wojny, klęski żywiołowej, kryzysu, zdarzeń masowych itp. Mając na uwadze powyższe, państwo przypisało służbie zdrowia zadania specjalne, realizowane w czasie kryzysów i wojny.

Obowiązująca od ponad roku Ustawa o ochronie ludności w art. 17 ujęła podmioty lecznicze oraz jednostki systemu Państwowego Ratownictwa Medycznego, podmioty lecznicze prowadzące szpitale i inne podmioty lecznicze korzystające ze środków publicznych, w katalogu podmiotów ochrony ludności, które to na czas wojny oraz w stanie wojennym stają się podmiotami obrony cywilnej. Cywilny lub wojskowy personel medyczny obrony cywilnej realizuje zadania określone w art. 61 lit. a Protokołu dodatkowego do Konwencji Genewskich. Są nimi ratownictwo i służba medyczna, włączając w to pierwszą pomoc oraz opiekę religijną.

Z kolei wojskowe lub cywilne jednostki medyczne, organizowane są dla celów medycznych, takich jak poszukiwanie, zbieranie, przenoszenie, badanie i leczenie – włącznie z pierwszą pomocą – rannych, chorych i rozbitków, jak też do zapobiegania chorobom. Określenie to obejmuje przykładowo szpitale i inne podobne jednostki, ośrodki przetaczania krwi, ośrodki medycyny zapobiegawczej oraz instytuty, ośrodki zaopatrzenia medycznego, a także składnice materiałów medycznych i artykułów farmaceutycznych takich jednostek. Jednostki medyczne mogą być nieruchome lub ruchome, stałe lub czasowe.

Na mocy Ustawy o obronie Ojczyzny niektóre jednostki organizacyjne, mogą podlegać militaryzacji lub być zobowiązane do pełnienia tzw. stałego dyżuru w sytuacji pełnej gotowości obronnej państwa. To jest wówczas gdy, istnieje zewnętrzne zagrożenie bezpieczeństwa i w czasie wojny. W stanie pełnej gotowości obronnej państwa realizuje się czynności umożliwiające przeprowadzenie mobilizacji, wprowadzenie stanu wojennego oraz pełne rozwinięcie systemu obronnego państwa. Stałe dyżury organizowane są przez jednostki organizacyjne oraz podmioty lecznicze podległe i nadzorowane przez właściwe organy, na które nałożono takie zadania.

Potencjał społeczny jest w kręgu specjalnego zainteresowania państwa. Jak stanowi Konstytucja oraz Ustawa o obronie ojczyzny, każdy jest obowiązany do ponoszenia ciężarów publicznych, a jednym z obowiązków jest obrona Ojczyzny. W ramach obowiązku obrony obywatele polscy są obowiązani do:

• pełnienia służby wojskowej,
• wykonywania obowiązków wynikających z nadanych przydziałów mobilizacyjnych,
• pełnienia służby w jednostkach zmilitaryzowanych,
• wykonywania świadczeń (osobistych lub rzeczowych) na rzecz obrony.

Realizacja ww. obowiązków wiąże się z kwalifikacją wojskową oraz otrzymaniem ewentualnego przydziału mobilizacyjnego. Zaś w przypadku militaryzacji jednostek z decyzją Rady Ministrów i Ministra Obrony. Militaryzacją mogą być objęte zakłady lecznicze i medyczne jednostki organizacyjne. Z kolei personel medyczny może być zobowiązany do świadczeń wynikających z przydziałów mobilizacyjnych. Co do zasady do kwalifikacji wojskowej obowiązani są stawić się mężczyźni. Jednak również kobiety posiadające kwalifikacje przydatne do służby wojskowej mogą być objęte tym obowiązkiem. Za kwalifikacje powyższe uznaje się m.in. wykształcenie wymagane do wykonywania zawodów medycznych, weterynaryjnych, a także zawodów: psychologów, rehabilitantów, radiologów, diagnostów laboratoryjnych.

Miejsce służby zdrowia w obronie kraju, wynika z misji państwa, ale co ważniejsze z konieczności ochrony zdrowia ludzi. Funkcjonowanie służby zdrowia w czasie kryzysu lub wojny, biorąc pod uwagę stale zmieniające się środowisko bezpieczeństwa, wiąże się z wieloma wyzwaniami. Niezmiernie istotne są chociażby obszary związane z zabezpieczeniem materiałowym, wynikającym ze specyfiki zdarzeń masowych lub skutków działań wojennych Potencjał osobowy danej jednostki służby zdrowia może być uszczuplony o medyków z przydziałami mobilizacyjnymi do Sił Zbrojnych lub obrony cywilnej. Przykładem czego było funkcjonowanie służby zdrowia w czasie pandemii związanej z emisją wirusa SARS-CoV-2. Na inne wyzwania i zagrożenia zwraca uwagę gen. broni prof. dr hab. n. med. Grzegorz Gielerak (Portal Obronny, marzec ^‘25). Profesor zauważa niedostosowanie polskiego systemu do zagrożeń czasu wojny. Twierdzi, że dominuje podejście administracyjne nad realiami operacyjnymi, które „Ujawni się dramatycznie w pierwszych godzinach i dniach realnego konfliktu”. Jego zdaniem hierarchie dowodzenia załamują się pod presją masowych strat, systemy łączności ulegają degradacji, a decyzje podejmowane są na najniższym poziomie przez personel działający w izolacji. Szczególnie niebezpieczne i zwodnicze okazują się założenia dotyczące architektury systemu ewakuacji medycznej. Wiąże się to z koniecznością reorientacji edukacji. Generał uważa, że „Ignorowanie tych lekcji doprowadzi do sytuacji, w której personel medyczny, choć doskonale przygotowany proceduralnie i administracyjnie, okaże się bezradny wobec brutalnej rzeczywistości wojny”.

Podsumowując, należy zauważyć, iż służba zdrowia, będąca podsystemem wsparcia, stanowi integralną część systemu obronnego państwa. Co więcej, jest jednym z kluczowych instrumentów utrzymania potencjału społecznego, zarówno w kontekście zdrowia fizycznego jako i psychicznego. Tego ostatniego między innymi pod kątem budowania poczucia bezpieczeństwa.

dr por. Wojciech Wasilewski
Towarzystwo Wiedzy Obronnej
Akademia Mazowiecka w Płocku