Ochotnicze Straże Pożarne podmiotem obrony cywilnej

Funkcjonujące od stuleci Ochotnicze Straże Pożarne, będące nieodłącznym elementem każdej lokalnej wspólnoty i niezastąpionym jej wsparciem w najtrudniejszych sytuacjach, z początkiem 2025 roku stały się również podmiotem obrony cywilnej.

Ochotnicze Straże Pożarne działają na mocy Ustawy z 2021 r. Są one umundurowanymi, wyposażonymi w specjalistyczny sprzęt, przeznaczonymi do walki z pożarami, klęskami żywiołowymi lub innymi miejscowymi zagrożeniami, w tym prowadzącymi działania w zakresie ratownictwa specjalistycznego, jednostkami ochrony przeciwpożarowej. Działają często jako podmioty krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego, określonego w Ustawie o ochronie przeciwpożarowej z 1991 r. Do ich zadań należy w szczególności podejmowanie działań w celu ochrony życia, zdrowia, mienia lub środowiska między innymi przez:

• prowadzenie działań ratowniczych, udział w działaniach ratowniczych oraz akcjach ratowniczych, a także udział w działaniach prowadzonych przez inne służby, inspekcje i straże;
• udział w alarmowaniu i ostrzeganiu ludności o zagrożeniach; udział w ochronie ludności i obronie cywilnej;
• zapobieganie powstawaniu i rozprzestrzenianiu się pożaru, klęski żywiołowej lub innego miejscowego zagrożenia;
• wykonywanie pierwszej pomocy oraz kwalifikowanej pierwszej pomocy;
• propagowanie zasad i dobrych praktyk w zakresie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów;
• propagowanie zasad udzielania pierwszej pomocy;
• wspieranie gminy w realizacji pomocy na rzecz społeczności lokalnej oraz integrowanie społeczności lokalnej.

Na fali zmian prawnych związanych z ochroną ludności i obroną cywilną, zmieniła się również ustawa o ochotniczych strażach pożarnych, która poległa na dołożeniu nowych obowiązków. Formacje te zostały zobowiązane do realizacji zadań ochrony ludności i obrony cywilnej. Potwierdzeniem tego są normy wynikające z Ustawy z 2024 r. dotyczącej tego waśnie obszaru. Jednostki ochotniczych straży pożarnych działają na podstawie Prawa
o stowarzyszeniach, a niektóre z nich są włączone na podstawie ustawy o ochronie przeciwpożarowej z 1991 roku do krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego. System ten ma na celu ochronę życia, zdrowia, mienia lub środowiska poprzez likwidację lub ograniczenie zagrożeń występujących z powodu powstania.

Ustawa o ochronie ludności i obronie cywilnej stanowi, iż ochotnicze straże pożarne są podmiotami obrony cywilnej (art. 17 ust. 1 pkt 3).Z chwilą wprowadzenia stanu wojennego i w czasie wojny zadania ochrony ludności stają się zadaniami obrony cywilnej w rozumieniu art. 61 lit. a Pierwszego Protokołu dodatkowego do Konwencji Genewskich z 12 sierpnia 1949 r.. Ochrona ludności staje się obroną cywilną a podmioty ochrony ludności, czyli również ochotnicze straże pożarne, stają się podmiotami obrony cywilnej (art. 2 i art. 117). Co prawda ustawa o ochronie ludności i obronie cywilnej, powoduje pewne problemy definicyjne, ale co to istoty ochotnicze straże pożarne, stanowią element wykonawczy systemu operacyjnego bezpieczeństwa narodowego. Dla przykładu ochotnicze straże pożarne nie są zasobami ochrony ludności i nie należą do korpusu obrony cywilnej. Zasoby w rozumieniu ustawy to personel wykonujący zadania obrony cywilnej wraz z wyposażeniem, sprzętem, technologiami oraz narzędziami służącymi do wykonywania tych zadań. W skład personelu obrony cywilnej wchodzą jedynie osoby, którym nadano przydział mobilizacyjny do obrony cywilnej, osoby powołane do służby w obronie cywilnej w drodze naboru ochotniczego oraz funkcjonariusze Państwowej Straży Pożarnej. W skład korpusu obrony cywilnej wchodzi personel obrony cywilnej właśnie. Osoby, które nie ukończyły 18 roku życia, będące członkami podmiotów ochrony ludności (będące członkami osp), nie realizują zadań obrony cywilnej ani zadań ochrony ludności w zakresie działań ratowniczych. Realizacja pozostałych zadań obrony cywilnej odbywa się za zgodą opiekunów prawnych tych osób.

Ochotnicze straże pożarne wykonują wiec zadania wynikające z Protokołu Dodatkowego do Konwencji Genewskich z 12 sierpnia 1949 r., dotyczącego ochrony ofiar międzynarodowych konfliktów zbrojnych (Protokół I) oraz dotyczący ochrony ofiar międzynarodowych konfliktów zbrojnych (Protokół II) sporządzonych w Genewie dnia 8 czerwca 1977 r. W rozumieniu Protokołu obrona cywilna oznacza wypełnianie wszystkich lub niektórych zadań humanitarnych wymienionych niżej, mających na celu ochronę ludności cywilnej przed niebezpieczeństwami wynikającymi z działań zbrojnych lub klęsk żywiołowych, i przezwyciężanie ich bezpośrednich następstw, jak też zapewnienie warunków koniecznych do przetrwania. Są to zadania: służby ostrzegawczej, ewakuacji, przygotowania i organizowania schronów, obsługi środków zaciemnienia, ratownictwa, służby medycznej, włączając w to pierwszą pomoc oraz opiekę religijną, walki z pożarami, wykrywania i oznaczania stref niebezpiecznych, odkażania i innych podobnych działań ochronnych, dostarczania doraźnych pomieszczeń i zaopatrzenia, pomocy dla przywrócenia i utrzymania porządku w strefach dotkniętych klęskami, doraźnego przywrócenie działania niezbędnych służb użyteczności publicznej, doraźnego grzebania zmarłych, pomocy w ratowaniu dóbr niezbędnych dla przetrwania.

Oprócz podstawowych zadań, aktywność ochotniczych straży pożarnych może polegać na współpracy z organami obrony cywilnej w zakresie szkoleń i ćwiczeń. Organy ochrony ludności (wójt, burmistrz, prezydent miasta, starosta, marszałek województwa) mogą prowadzić szkolenia z zakresu ochrony ludności i obrony cywilnej dla zrzeszeń i przedsiębiorców oraz ludności. Związek ochotniczych straży pożarnych wspomaga organy ochrony ludności w organizacji szkoleń. Ćwiczenia z zakresu ochrony ludności i obrony cywilnej przeprowadza się nie rzadziej niż raz na rok, na podstawie planów ćwiczeń ochrony ludności i obrony cywilnej. Ochotnicze straże pożarne, związek ochotniczych straży pożarnych wspomagają organy ochrony ludności w organizacji ćwiczeń z zakresu ochrony ludności i obrony cywilnej.

Należy również wspomnieć o udziale ochotniczych straży pożarnych w systemie powiadamiania, ostrzegania i alarmowanie ludności o zagrożeniach za pomocą systemu powiadamiania, ostrzegania i alarmowania o zagrożeniach. W skład systemu powiadamiania, ostrzegania i alarmowania o zagrożeniach wchodzą w szczególności syreny alarmowe i urządzenia nagłaśniające będące w dyspozycji administracji publicznej i służb. Z kolei komunikaty ostrzegawcze, informacje i sygnały przekazuje się niezwłocznie, przy użyciu wszystkich dostępnych środków, stosownie do potrzeb.

Można jednoznacznie stwierdzić zatem, iż ochotnicze straże pożarne, wywodzące się z bogatego dziedzictwa, kontynuujące tradycje ratownicze, stanowią integralny i jeden z ważniejszych elementów obrony cywilnej w czasie stanu wojennego lub w czasie wojny.

dr Wojciech Wasilewski
Towarzystwo Naukowe Płockie
Towarzystwo Wiedzy Obronnej